Levefanum (Wijk bij Duurstede)

Castellum Levefanum is een van de meest raadselachtige forten van de Neder-Germaanse Limes. De naam, die op de Peutingerkaart als “Levefano” verschijnt en in de Cosmographia van de Geograaf van Ravenna als “Evitano”, wordt traditioneel gekoppeld aan een vindplaats op de linker- of zuidoever van de Nederrijn, in het gebied tussen Rijswijk (Gelderland) en Wijk bij Duurstede. Daar splitst de oude Rijnloop zich in de Kromme Rijn en de Lek, een knooppunt dat voor de Romeinen van groot strategisch belang was. Sommige onderzoekers plaatsen Levefanum daarentegen bij Elst, en de identificatie wordt in de wetenschappelijke literatuur opnieuw bediscussieerd.

Een precieze stichtingsdatum en de naam van een verantwoordelijke keizer zijn voor Levefanum niet met zekerheid vast te stellen. Vanwege het feit dat het fort tussen Fectio en Carvo op de Peutingerkaart wordt vermeld, en gezien het militaire vondstmateriaal, wordt aangenomen dat het castellum onderdeel was van het versterkte limesnetwerk dat na de Bataafse Opstand van 69-70 na Chr. opnieuw werd ingericht. Of er ook al een oudere, vroeg-Romeinse fase bestond, is op basis van de huidige vondsten niet definitief te beantwoorden.

Het meeste materiaal dat aan Levefanum wordt toegeschreven, komt uit de oude Rijnbedding bij Rijswijk, waar tussen de negentiende en twintigste eeuw door kleiwinning voor de steenfabriek “De Roodvoet” omvangrijke vondstcomplexen tevoorschijn kwamen. Hieronder bevinden zich Romeinse wapens, helmen, mantelspelden (fibulae) en aardewerk uit de periode 50-260 na Chr. Het ontbreken van zichtbare gebouwsporen wordt verklaard doordat de Rijn zijn loop in de loop der eeuwen herhaaldelijk heeft verlegd; vermoedelijk is het feitelijke fort door rivierafzetting of -erosie verdwenen onder of in de bedding terechtgekomen.

Over het garnizoen van Levefanum is weinig zekers bekend. De aanwezigheid van militair vondstmateriaal wijst op een gewone limesbezetting van een hulptroepencohort, vergelijkbaar met de buurforten Fectio en Carvo, maar inscripties die een specifieke eenheid noemen, ontbreken vooralsnog. Het Verhaal van Utrecht spreekt over Levefanum dan ook treffend als “een Romeinse legerbasis onder water”.

In de derde eeuw raakte Levefanum, net als de overige forten op de Nederlandse Limes, in onbruik; een aanwijsbare einddatum ontbreekt door het gebrek aan een vaste vindplaats, maar rond 270 na Chr. zal hier evenmin nog sprake zijn geweest van een functionerend Romeins fort. Door overstromingen, rivierverlegging en latere middeleeuwse bewoning bij Wijk bij Duurstede en Rijswijk werd het castellum aan het zicht onttrokken. Inmiddels wordt voor de regio Wijk bij Duurstede ook wel de naam “Castellum Duristate” gebruikt, om het verschil te benadrukken met andere kandidaten voor Levefanum.