Laurium (Woerden)

Castellum Laurium, ook wel Laurum genoemd, lag in het hart van het huidige Woerden, op en rond het Kerkplein en de Hoogstraat. Het fort vormde een belangrijke schakel in de Neder-Germaanse Limes: de noordelijke rijksgrens van het Romeinse Rijk, die langs de loop van de toenmalige Rijn liep. Vanuit Laurium kon de Romeinse rijksweg richting Traiectum (Utrecht) en Fectio (Vechten) gecontroleerd worden, en dankzij de directe ligging aan de rivier was het tevens een belangrijke aanlegplaats voor riviervaart. De naam Laurium verschijnt op de Peutingerkaart, de laat-Romeinse reiskaart waarop de pleisterplaatsen langs de limes zijn ingetekend.

De eerste fase van het castellum stamt uit omstreeks 41 na Chr., onder keizer Caligula of in de eerste regeringsjaren van zijn opvolger Claudius. Het fort was aanvankelijk in hout en aarde gebouwd, met houten paalfunderingen en aarden wallen die door grachten werden omringd. De bezetting bestond uit een cohort van ongeveer 500 man; in de eerste eeuw was dit de Cohors XV Voluntariorum, een eenheid Romeinse burgersoldaten. Vanaf het midden van de tweede eeuw werd deze afgelost door de Cohors III Breucorum, oorspronkelijk afkomstig uit het gebied van de Breuci aan de Sava in het huidige Kroatië.

Tijdens de Bataafse Opstand van 69-70 na Chr. werd Laurium, net als vrijwel alle limesforten, verwoest. Na het neerslaan van de opstand door Quintus Petillius Cerialis werd het castellum op dezelfde plek heropgebouwd, opnieuw in hout. Pas omstreeks 175 na Chr. volgde een grootschalige verbouwing in steen; het stenen fort mat ongeveer 90 bij 140 meter en kreeg de klassieke rechthoekige plattegrond met poorten op de vier hoofdzijden. Deze tweede en derde eeuw vormden de bloeitijd van Laurium, waarin zich rond het fort een burgernederzetting (vicus) ontwikkelde.

De archeologische opbrengst van Woerden behoort tot de rijkste van Nederland en is vooral te danken aan de natte bodem, die organisch materiaal goed conserveert. Wereldberoemd zijn de Romeinse schepen van Woerden. Woerden 1 werd in 1978 ontdekt en betreft een vrachtschip van circa 25 meter lang en ruim 3,5 meter breed. Woerden 7, opgegraven in 2003 voorafgaand aan de bouw van een parkeergarage, mat ongeveer 30 bij 4,3 meter en kon zowel met riemen als met een zeil worden voortbewogen; het hout werd dendrochronologisch gedateerd op de winter van 162/163 na Chr. Daarnaast werden boomstamkano’s, een wijaltaar voor Sol Invictus Elagabalus en Minerva (gevonden in 1988) en honderden munten geborgen.

Rond 270-275 na Chr. werd Laurium opgegeven, onder druk van Germaanse invallen, politieke instabiliteit en het stijgende grondwater. Vondsten van vierde-eeuwse munten wijzen erop dat de plek niet volledig werd verlaten, maar van een functionerend castellum was geen sprake meer. Door overstromingen en latere middeleeuwse bewoning verdween het fort onder een dikke pakketlaag aarde; tot ver in de twintigste eeuw was de Romeinse oorsprong van Woerden voor velen onbekend. Sinds 2021 maakt Laurium deel uit van het UNESCO-werelderfgoed Lower German Limes.